Hoe kan de landbouw omgaan met hittestress?
Klimaatextremen, waaronder hittegolven en droogtes, komen steeds vaker en ernstiger voor in heel Europa. Alleen al in juli 2026 stegen de temperaturen in veel landen met 5 °C tot 12 °C boven het seizoensgemiddelde, wat ernstige sociaal-economische gevolgen had en de landbouwactiviteiten verstoorde. Naarmate hittegolven intenser, wijdverspreider en onvoorspelbaarder worden, moeten maatregelen voor aanpassing aan hittestress van tevoren worden gepland, zowel op landbouwbedrijfsniveau als op landschapsniveau.
Hittestress verstoort belangrijke stadia van gewasontwikkeling die de vruchtbaarheid verminderen, de graanrijping versnellen en de watervraag verhogen. In de veehouderijsector hebben hoge temperaturen niet alleen een aanzienlijke invloed op de dagelijkse cyclus en beweidingsperiode van dieren, maar verminderen ze ook de voederinname en -efficiëntie en verhogen ze het waterverbruik. Onder extreme omstandigheden verhoogt hittestress de sterftecijfers bij dieren aanzienlijk. In de hele EU zijn de oogstverliezen als gevolg van droogte en hittegolven de afgelopen 50 jaar verdrievoudigd, wat wijst op de toenemende bedreiging die extreme hitte vormt voor de productiviteit van de landbouw en de voedselzekerheid.
Aanpassing van het gewasbeheer
Om de effecten van hittegolven op gewassen te beperken, zijn maatregelen nodig die de temperatuur van planten en bodems verlagen en tegelijkertijd voldoende water beschikbaar houden. De onderstaande punten geven een overzicht van maatregelen die over verschillende tijdshorizonten kunnen worden genomen.
Op korte termijn
- Warmtebescherming op gewasniveau, door middel van maatregelen zoals multifunctionele netten, bladtoepassingen op basis van kaolien, late of verminderde snoei en kassen of folieafdekkingen.
- Irrigatie is een belangrijke actie om de effecten van extreme hitte en afnemend bodemvocht te beperken. Aangezien irrigatie de schaarse watervoorraden extra onder druk kan zetten, moet prioriteit worden gegeven aan efficiënte systemen en duurzame oplossingen voor waterbeheer.
- Anticipeer op de effecten van hittegolven door:
- het selecteren van gewassen en rassen waarvan de groeicycli de blootstelling aan perioden van extreme hitte tot een minimum beperken, met inbegrip van vroegrijpe rassen voor winter- en voorjaarsgewassen;
- diversificatie van de productie naar gewassen die beter bestand zijn tegen hoge temperaturen, zoals sorghum in plaats van maïs; en
- het bevorderen van veerkrachtige landbouwsystemen, met inbegrip van biologische landbouw en agro-ecologie.
- Anticipeer op de effecten van hittegolven door:
- De beschikbaarheid van water vergroten door te investeren in adequate infrastructuur voor wateropslag, natuurlijke waterretentiemaatregelen uit te voeren door middel van gecoördineerde actie op territoriaal niveau, het hergebruik van gezuiverd water voor irrigatie uit te breiden en circulaire benaderingen van waterbeheer te bevorderen. Samen kunnen deze maatregelen het risico op droogte, overstromingen en bosbranden verminderen en tegelijkertijd de veerkracht en het aanpassingsvermogen van landbouwlandschappen versterken.
- Verbetering van de bodemgezondheid en de wateropslagcapaciteit door middel van praktijken zoals minder grondbewerking, permanente bodembedekking, gecontroleerd gebruik van machines om verdichting te voorkomen, meer organisch materiaal in de bodem en gerichte praktijken voor het oogsten van water in blijvende gewassen. Deze maatregelen helpen bodems vocht langer vast te houden en verminderen de kwetsbaarheid van gewassen tijdens droge perioden.
Aanpassing van de veestapel
Het verbeteren van de veerkracht van vee tegen hittestress vereist zowel onmiddellijke beheersmaatregelen als investeringen op langere termijn.
Kortetermijnpraktijken voor het omgaan met hittestress
- Zorgen voor permanente toegang tot schoon, vers drinkwater en waar nodig het aantal waterpunten verhogen.
- Zorgen voor natuurlijke of kunstmatige schaduw in beweidings- en rustzones.
- Pas voerschema's aan koelere periodes van de dag aan en pas diëten aan om de voerinname tijdens hittegolven te behouden.
- Verminder waar mogelijk de bezettingsdichtheid voor vee binnenshuis om warmteaccumulatie tot een minimum te beperken en de luchtcirculatie te verbeteren.
- Implementeer noodprotocollen voor transport, handling en andere stressvolle managementpraktijken tijdens de heetste uren van de dag.
- Verhoging van de monitoring van indicatoren voor diergedrag om vroege tekenen van hittestress op te sporen en tijdige corrigerende maatregelen mogelijk te maken.
- Investeer in klimaatbestendige veehouderijgebouwen die zijn uitgerust met adequate isolatie-, monitoringsystemen en water- en energie-efficiënte koelsystemen.
- Invoering van technologieën voor precisieveehouderij, met inbegrip van milieusensoren en geautomatiseerde monitoringsystemen, om het thermisch comfort en het dierenwelzijn voortdurend te monitoren.
- Ontwikkeling van systemen voor de opslag en het hergebruik van water op het landbouwbedrijf om te zorgen voor een toereikende beschikbaarheid van water in perioden met een grote vraag.
- Agrobosbouw en agro-sylvo-pastorale systemen ontwikkelen die bomen integreren in de veeteelt, schaduw op lange termijn bieden en de veerkracht van ecosystemen verbeteren.
- Bevorderen van fok- en genetische selectieprogramma's die lokaal aangepaste veerassen in stand houden en tegelijkertijd warmtetolerantie- en klimaatbestendigheidskenmerken combineren met doelstellingen op het gebied van productiviteit en diergezondheid.
Deze maatregelen, die afzonderlijk of in combinatie worden uitgevoerd, kunnen de effecten van hittestress en andere klimaatextremen aanzienlijk verminderen.
Veel daarvan kunnen al door landbouwers worden uitgevoerd, terwijl andere investeringen, technische begeleiding en overheidssteun vereisen, met name wanneer de uitvoering duur of complex is. Het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) kan de toepassing van deze aanpassingsmaatregelen ondersteunen.
Belangrijkste aanpassingsacties op landbouwbedrijfsniveau
Voorbeelden van GLB-interventies
Om klimaatextremen die steeds vaker voorkomen, aan te pakken, zijn krachtigere maatregelen nodig om de veerkracht van de landbouw in de EU te vergroten. Het GLB ondersteunt landbouwers bij het aanpassen van hun productiesystemen aan veranderende klimatologische omstandigheden en bij het leveren van bredere ecosysteemdiensten.
De onderstaande voorbeelden illustreren hoe de strategische GLB-plannen de aanpassing aan hittestress ondersteunen.
Hongarije - Maatregelen voor het welzijn van melkvee ter ondersteuning van de aanpassing aan hittestress
Het strategisch GLB-plan van Hongarije omvat een specifieke interventie voor het welzijn van melkvee ter ondersteuning van betere huisvesting, voeding, diergezondheid en bedrijfsbeheer. De interventie bevordert een lagere bezettingsdichtheid, preventieve maatregelen op het gebied van diergezondheid, beter toezicht, adequate minerale voeding en meer natuurlijke productiesystemen, waar mogelijk met inbegrip van toegang tot begrazing.
Landbouwers die deze hogere welzijnsnormen hanteren, ontvangen een vergoeding voor de extra kosten en gederfde inkomsten.
De interventie versterkt ook de weerbaarheid tegen hittestress:
- lagere dierdichtheid vermindert warmtebelasting en overbevolking,
- begrazingsmogelijkheden bieden dieren toegang tot natuurlijkere en vaak koelere omgevingen, en
- verbeterde voedings- en gezondheidsmonitoring helpen de veerkracht te behouden tijdens perioden van thermische stress.
Preventief beheer en verminderd gebruik van antimicrobiële stoffen dragen verder bij tot gezondere, veerkrachtigere melkveestapels.
Cyprus - Maatregelen op het gebied van dierenwelzijn die de veerkracht van de veestapel tegen hittegolven versterken
Het CSP van Cyprus omvat specifieke dierenwelzijnsinterventies voor varkens en melkkoeien om de huisvesting en het veebeheer te verbeteren. De maatregelen omvatten een lagere bezettingsdichtheid, betere ventilatie en luchtkwaliteit, regelmatige monitoring van de watervoorziening, evenwichtige voeding, beter gezondheidstoezicht en, indien beschikbaar, elektronische monitoring van dierenwelzijnsindicatoren.
Deze maatregelen versterken ook de weerbaarheid tegen steeds frequentere hittegolven. Meer ruimte per dier vermindert hittestress, terwijl verbeterde ventilatie, continue toegang tot water en nauwlettende gezondheidsmonitoring vee helpen om hoge temperaturen het hoofd te bieden.
Vroegtijdige opsporing van welzijnskwesties verbetert de veerkracht van veehouderijsystemen onder warmere klimatologische omstandigheden verder.
Griekenland - Verschuiving naar klimaatbestendige gewassen
De ecoregeling “Gebruik van veerkrachtige en aangepaste soorten en rassen” bevordert gewassen die beter geschikt zijn voor warme en droge mediterrane omstandigheden, om de vraag naar irrigatie te verminderen, de klimaatbestendigheid te vergroten en de biodiversiteit te ondersteunen.
De interventie bestaat uit twee complementaire acties:
- Bevordering van wintergranen en winterpeulvruchten als alternatieven voor waterintensieve gewassen zoals maïs, luzerne en katoen.
- Deze gewassen, met inbegrip van lokale en traditionele variëteiten, zijn van nature aangepast aan de mediterrane omstandigheden, zijn voornamelijk afhankelijk van regenval en hebben een lagere behoefte aan water en voedingsstoffen.
- Het prioriteren van wintergewassen vermindert de irrigatiebehoeften en vergroot de weerbaarheid tegen frequentere droogtes.
- Ondersteuning van de invoering van klimaatbestendige en innovatieve gewassen, zoals aromatische en medicinale planten.
