Πώς μπορεί η γεωργία να αντιμετωπίσει το θερμικό στρες
Τα ακραία κλιματικά φαινόμενα, συμπεριλαμβανομένων των κυμάτων καύσωνα και της ξηρασίας, γίνονται όλο και πιο συχνά και σοβαρά σε ολόκληρη την Ευρώπη. Μόνο τον Ιούλιο του 2026, οι θερμοκρασίες σε πολλές χώρες αυξήθηκαν κατά 5 °C έως 12 °C πάνω από τον εποχικό μέσο όρο, προκαλώντας σοβαρές κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις και διαταράσσοντας τις γεωργικές δραστηριότητες. Καθώς οι καύσωνες γίνονται πιο έντονοι, διαδεδομένοι και απρόβλεπτοι, πρέπει να προγραμματιστούν εκ των προτέρων μέτρα προσαρμογής στη θερμική καταπόνηση τόσο σε επίπεδο γεωργικής εκμετάλλευσης όσο και σε επίπεδο τοπίου.
Το θερμικό στρες διαταράσσει τα βασικά στάδια της ανάπτυξης των καλλιεργειών, μειώνοντας τη γονιμότητα, επιταχύνοντας την ωρίμανση των σιτηρών και αυξάνοντας τη ζήτηση νερού. Στην περίπτωση του κτηνοτροφικού τομέα, οι υψηλές θερμοκρασίες όχι μόνο επηρεάζουν σημαντικά τον καθημερινό κύκλο και την περίοδο βόσκησης των ζώων, αλλά μειώνουν επίσης την πρόσληψη ζωοτροφών και την αποδοτικότητα, αυξάνοντας παράλληλα την κατανάλωση νερού. Υπό ακραίες συνθήκες, η θερμική καταπόνηση αυξάνει σημαντικά τα ποσοστά θνησιμότητας των ζώων. Σε ολόκληρη την ΕΕ, οι απώλειες καλλιεργειών που προκαλούνται από ξηρασίες και καύσωνες έχουν τριπλασιαστεί τα τελευταία 50 χρόνια, γεγονός που αναδεικνύει την αυξανόμενη απειλή που συνιστά η υπερβολική ζέστη για την παραγωγικότητα της γεωργίας και την επισιτιστική ασφάλεια.
Προσαρμογή της διαχείρισης των καλλιεργειών
Ο μετριασμός των επιπτώσεων των κυμάτων καύσωνα στις καλλιέργειες απαιτεί μέτρα που μειώνουν τις θερμοκρασίες των φυτών και του εδάφους, διατηρώντας παράλληλα επαρκή διαθεσιμότητα νερού. Στα σημεία που ακολουθούν συνοψίζονται οι δράσεις που μπορούν να αναληφθούν σε διαφορετικούς χρονικούς ορίζοντες.
Βραχυπρόθεσμα
- Θερμοπροστασία σε επίπεδο καλλιέργειας, μέσω μέτρων όπως πολυλειτουργικά δίχτυα, εφαρμογές φύλλων με βάση τον καολίνη, όψιμο ή μειωμένο κλάδεμα και θερμοκήπια ή καλύμματα αλουμινόχαρτου.
- Η άρδευση αποτελεί βασική δράση για τον περιορισμό των επιπτώσεων της ακραίας θερμότητας και της μείωσης της υγρασίας του εδάφους. Δεδομένου ότι η άρδευση μπορεί να ασκήσει πρόσθετη πίεση στους περιορισμένους υδάτινους πόρους, θα πρέπει να δοθεί προτεραιότητα σε αποδοτικά συστήματα και βιώσιμες λύσεις διαχείρισης των υδάτων.
- Πρόβλεψη των επιπτώσεων των κυμάτων καύσωνα με τους εξής τρόπους:
- επιλογή καλλιεργειών και ποικιλιών των οποίων οι καλλιεργητικοί κύκλοι ελαχιστοποιούν την έκθεση σε περιόδους ακραίας θερμότητας, συμπεριλαμβανομένων των ποικιλιών πρώιμης ωρίμανσης για χειμερινές και εαρινές καλλιέργειες·
- διαφοροποίηση της παραγωγής προς καλλιέργειες που είναι πιο ανθεκτικές στις υψηλές θερμοκρασίες, όπως το σόργο αντί του αραβοσίτου· και
- προώθηση ανθεκτικών γεωργικών συστημάτων, συμπεριλαμβανομένης της βιολογικής γεωργίας και της αγροοικολογίας.
- Πρόβλεψη των επιπτώσεων των κυμάτων καύσωνα με τους εξής τρόπους:
- Αύξηση της διαθεσιμότητας νερού με επενδύσεις σε επαρκείς υποδομές αποθήκευσης νερού, εφαρμογή μέτρων φυσικής συγκράτησης νερού μέσω συντονισμένης δράσης σε εδαφικό επίπεδο, επέκταση της επαναχρησιμοποίησης επεξεργασμένων υδάτων για άρδευση και προώθηση κυκλικών προσεγγίσεων για τη διαχείριση των υδάτων. Από κοινού, τα μέτρα αυτά μπορούν να μειώσουν τους κινδύνους ξηρασίας, πλημμυρών και δασικών πυρκαγιών, ενισχύοντας παράλληλα την ανθεκτικότητα και την προσαρμοστικότητα των γεωργικών τοπίων.
- Ενίσχυση της υγείας του εδάφους και της ικανότητας αποθήκευσης νερού μέσω πρακτικών όπως η μειωμένη άροση, η μόνιμη κάλυψη του εδάφους, η ελεγχόμενη χρήση μηχανημάτων για την πρόληψη της συμπίεσης, η αυξημένη οργανική ύλη του εδάφους και οι στοχευμένες πρακτικές συγκομιδής νερού σε μόνιμες καλλιέργειες. Τα μέτρα αυτά βοηθούν τα εδάφη να διατηρούν την υγρασία για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα και μειώνουν την ευπάθεια των καλλιεργειών κατά τη διάρκεια ξηρών περιόδων.
Προσαρμογή του ζωικού κεφαλαίου
Η βελτίωση της ανθεκτικότητας του ζωικού κεφαλαίου στη θερμική καταπόνηση απαιτεί τόσο άμεσα μέτρα διαχείρισης όσο και πιο μακροπρόθεσμες επενδύσεις.
Βραχυπρόθεσμες πρακτικές για την αντιμετώπιση της θερμικής καταπόνησης
- Εξασφάλιση μόνιμης πρόσβασης σε καθαρό, γλυκό πόσιμο νερό και αύξηση του αριθμού των σημείων ποτίσματος, όπου απαιτείται.
- Παροχή φυσικής ή τεχνητής σκιάς σε περιοχές βόσκησης και ζώνες ανάπαυσης.
- Προσαρμόστε τα προγράμματα σίτισης σε ψυχρότερες περιόδους της ημέρας και προσαρμόστε τις δίαιτες για να διατηρήσετε την πρόσληψη τροφής κατά τη διάρκεια των κυμάτων καύσωνα.
- Όπου είναι δυνατόν, μειώστε τις πυκνότητες εκτροφής για τα ζώα εσωτερικού χώρου, ώστε να ελαχιστοποιηθεί η συσσώρευση θερμότητας και να βελτιωθεί η κυκλοφορία του αέρα.
- Εφαρμόστε πρωτόκολλα αντιμετώπισης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης για τη μεταφορά, το χειρισμό και άλλες αγχωτικές πρακτικές διαχείρισης κατά τις πιο ζεστές ώρες της ημέρας.
- Αύξηση της παρακολούθησης των δεικτών συμπεριφοράς των ζώων για τον εντοπισμό πρώιμων ενδείξεων θερμικής καταπόνησης και τη δυνατότητα έγκαιρης διορθωτικής δράσης.
- Επένδυση σε κτίρια ζώων ανθεκτικά στην κλιματική αλλαγή, εξοπλισμένα με επαρκή συστήματα απομόνωσης, παρακολούθησης και συστήματα ψύξης με αποδοτική χρήση νερού και ενέργειας.
- Εισαγωγή τεχνολογιών κτηνοτροφίας ακριβείας, συμπεριλαμβανομένων περιβαλλοντικών αισθητήρων και αυτοματοποιημένων συστημάτων παρακολούθησης, για τη συνεχή παρακολούθηση της θερμικής άνεσης και της καλής διαβίωσης των ζώων.
- Ανάπτυξη συστημάτων αποθήκευσης και επαναχρησιμοποίησης νερού στις γεωργικές εκμεταλλεύσεις για τη διασφάλιση επαρκούς διαθεσιμότητας νερού σε περιόδους υψηλής ζήτησης.
- Ανάπτυξη γεωργοδασοκομικών και γεωργο-συλβο-κτηνοτροφικών συστημάτων που ενσωματώνουν τα δέντρα στην κτηνοτροφική παραγωγή, παρέχοντας μακροπρόθεσμη σκιά και βελτιώνοντας την ανθεκτικότητα των οικοσυστημάτων.
- Προώθηση προγραμμάτων αναπαραγωγής και γενετικής επιλογής που διατηρούν τοπικά προσαρμοσμένες φυλές ζώων, ενσωματώνοντας παράλληλα χαρακτηριστικά θερμικής ανοχής και ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή παράλληλα με τους στόχους παραγωγικότητας και υγείας των ζώων.
Εφαρμοζόμενα μεμονωμένα ή σε συνδυασμό, τα μέτρα αυτά μπορούν να μειώσουν σημαντικά τις επιπτώσεις της θερμικής καταπόνησης και άλλων ακραίων κλιματικών συνθηκών.
Πολλά μπορούν ήδη να εφαρμοστούν από τους γεωργούς, ενώ άλλα απαιτούν επενδύσεις, τεχνική καθοδήγηση και δημόσια στήριξη, ιδίως όταν η εφαρμογή είναι δαπανηρή ή πολύπλοκη. Η Κοινή Γεωργική Πολιτική (ΚΓΠ) μπορεί να στηρίξει την υιοθέτηση αυτών των μέτρων προσαρμογής.
Κύριες δράσεις προσαρμογής σε επίπεδο γεωργικής εκμετάλλευσης
Παραδείγματα παρεμβάσεων της ΚΓΠ
Η αντιμετώπιση των ολοένα συχνότερων ακραίων κλιματικών συνθηκών απαιτεί ισχυρότερη δράση για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας της γεωργίας της ΕΕ. Η ΚΓΠ στηρίζει τους γεωργούς στην προσαρμογή των συστημάτων παραγωγής τους στις μεταβαλλόμενες κλιματικές συνθήκες, παρέχοντας παράλληλα ευρύτερες οικοσυστημικές υπηρεσίες.
Τα παραδείγματα που ακολουθούν απεικονίζουν τον τρόπο με τον οποίο τα στρατηγικά σχέδια της ΚΓΠ στηρίζουν την προσαρμογή στη θερμική καταπόνηση.
Ουγγαρία - Μέτρα καλής μεταχείρισης των γαλακτοπαραγωγών βοοειδών για τη στήριξη της προσαρμογής στη θερμική καταπόνηση
Το στρατηγικό σχέδιο για την ΚΓΠ της Ουγγαρίας περιλαμβάνει ειδική παρέμβαση για την καλή διαβίωση των γαλακτοπαραγωγών βοοειδών με σκοπό τη στήριξη της βελτίωσης της στέγασης, της σίτισης, της υγείας των ζώων και της διαχείρισης των εκμεταλλεύσεων. Η παρέμβαση προωθεί χαμηλότερες πυκνότητες εκτροφής, προληπτικά μέτρα για την υγεία των ζώων, ενισχυμένη εποπτεία, επαρκή ανόργανη διατροφή και πιο φυσικά συστήματα παραγωγής, συμπεριλαμβανομένης της πρόσβασης στη βόσκηση, όπου είναι δυνατόν.
Οι γεωργοί που υιοθετούν αυτά τα υψηλότερα πρότυπα καλής διαβίωσης λαμβάνουν αποζημίωση για το πρόσθετο κόστος και το διαφυγόν εισόδημα.
Η παρέμβαση ενισχύει επίσης την ανθεκτικότητα στη θερμική καταπόνηση:
- η χαμηλότερη ζωική πυκνότητα μειώνει το θερμικό φορτίο και τον υπερπληθυσμό,
- οι δυνατότητες βόσκησης επιτρέπουν στα ζώα να έχουν πρόσβαση σε πιο φυσικά και συχνά ψυχρότερα περιβάλλοντα, και
- η βελτιωμένη παρακολούθηση της διατροφής και της υγείας συμβάλλει στη διατήρηση της ανθεκτικότητας σε περιόδους θερμικής καταπόνησης.
Η προληπτική διαχείριση και η μειωμένη χρήση αντιμικροβιακών συμβάλλουν περαιτέρω σε υγιέστερες και ανθεκτικότερες αγέλες γαλακτοπαραγωγής.
Κύπρος - Μέτρα για την καλή μεταχείριση των ζώων που ενισχύουν την ανθεκτικότητα του ζωικού κεφαλαίου στους καύσωνες
Το στρατηγικό σχέδιο για την ΚΓΠ της Κύπρου περιλαμβάνει ειδικές παρεμβάσεις για την καλή μεταχείριση των ζώων για τους χοίρους και τις αγελάδες γαλακτοπαραγωγής με σκοπό τη βελτίωση της στέγασης και της διαχείρισης του ζωικού κεφαλαίου. Τα μέτρα περιλαμβάνουν χαμηλότερες πυκνότητες εκτροφής, βελτιωμένο εξαερισμό και ποιότητα του αέρα, τακτική παρακολούθηση της παροχής νερού, ισορροπημένη διατροφή, ενισχυμένη επιτήρηση της υγείας και, όπου είναι διαθέσιμη, ηλεκτρονική παρακολούθηση των δεικτών καλής διαβίωσης των ζώων.
Τα μέτρα αυτά ενισχύουν επίσης την ανθεκτικότητα σε ολοένα και συχνότερους καύσωνες. Περισσότερος χώρος ανά ζώο μειώνει τη θερμική καταπόνηση, ενώ ο βελτιωμένος εξαερισμός, η συνεχής πρόσβαση στο νερό και η στενή παρακολούθηση της υγείας βοηθούν τα ζώα να αντιμετωπίσουν τις υψηλές θερμοκρασίες.
Ο έγκαιρος εντοπισμός ζητημάτων καλής διαβίωσης βελτιώνει περαιτέρω την ανθεκτικότητα των κτηνοτροφικών συστημάτων υπό θερμότερες κλιματικές συνθήκες.
Ελλάδα - Μετάβαση σε καλλιέργειες ανθεκτικές στην κλιματική αλλαγή
Το οικολογικό πρόγραμμα «Χρήση ανθεκτικών και προσαρμοσμένων ειδών και ποικιλιών» προωθεί καλλιέργειες που είναι καλύτερα προσαρμοσμένες στις θερμές και ξηρές μεσογειακές συνθήκες, για τη μείωση της ζήτησης άρδευσης, την αύξηση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή και τη στήριξη της βιοποικιλότητας.
Η παρέμβαση συνίσταται σε δύο συμπληρωματικές δράσεις:
- Προώθηση των χειμερινών δημητριακών και ψυχανθών ως εναλλακτικών λύσεων αντί των καλλιεργειών υψηλής έντασης νερού, όπως ο αραβόσιτος, η μηδική και το βαμβάκι.
- Οι καλλιέργειες αυτές, συμπεριλαμβανομένων των τοπικών και παραδοσιακών ποικιλιών, είναι φυσικά προσαρμοσμένες στις μεσογειακές συνθήκες, βασίζονται κυρίως στις βροχοπτώσεις και έχουν χαμηλότερες απαιτήσεις σε νερό και θρεπτικά συστατικά.
- Η ιεράρχηση των χειμερινών καλλιεργειών μειώνει τις ανάγκες άρδευσης και αυξάνει την ανθεκτικότητα σε συχνότερες ξηρασίες.
- Στήριξη της εισαγωγής ανθεκτικών στην κλιματική αλλαγή και καινοτόμων καλλιεργειών, όπως αρωματικών και φαρμακευτικών φυτών.
